Platentektoniek verklaart waarom er aardbevingen, vulkanen en gebergten zijn en waarom die op bepaalde plekken voorkomen. Als je de drie soorten plaatgrenzen kent, kun je bijna elke toetsvraag beantwoorden.
De opbouw van de aarde
De buitenste laag van de aarde, de lithosfeer, is gemiddeld ongeveer 100 kilometer dik. Ze bestaat uit de aardkorst en het bovenste deel van de mantel en is opgedeeld in grote platen. Die platen bewegen langzaam over de asthenosfeer, een heetere laag van de mantel die als een zeer stroperige vloeistof kan stromen.
De grote platen
Afhankelijk van de indeling zijn er zeven of acht grote platen, en daarnaast veel kleinere. Een gebruikelijke lijst van zeven:
- De Eurazische plaat
- De Noord-Amerikaanse plaat
- De Zuid-Amerikaanse plaat
- De Afrikaanse plaat
- De Pacifische plaat
- De Indo-Australische plaat
- De Antarctische plaat
Sommige boeken splitsen de Indo-Australische plaat in twee delen. Controleer welke indeling jouw boek gebruikt.
De platen bewegen gemiddeld enkele centimeters per jaar, ongeveer even snel als je vingernagels groeien. De Pacifische plaat beweegt met ongeveer tien centimeter per jaar het snelst van de grote platen.
Van continentendrift naar platentektoniek
In 1912 kwam Alfred Wegener met het idee dat de continenten ooit één groot vasteland vormden, Pangea, en langzaam uit elkaar zijn gedreven. Als bewijs noemde hij onder meer de kustlijnen van Afrika en Zuid-Amerika die op elkaar passen, en dezelfde fossielen op beide continenten. Hij kon nog niet uitleggen hoe continenten bewegen. Pas in de jaren zestig bevestigden metingen op de oceaanbodem, zoals magnetische streepjes in het gesteente aan weerszijden van een oceaanrug, dat platen bewegen.
Drie soorten plaatgrenzen
- Divergente grens: platen bewegen uit elkaar. Er ontstaat nieuwe aardkorst, zoals bij de Midden-Atlantische Rug. IJsland ligt op zo'n grens.
- Convergente grens: platen bewegen naar elkaar toe. Botst een oceanische plaat met een continentale, dan duikt de zwaardere oceanische plaat onder de andere (subductie). Bij de Andes duikt de Nazca-plaat onder de Zuid-Amerikaanse plaat, wat vulkanen en een diepzeetrog geeft. Botsen twee continentale platen, dan ontstaan hoge bergen. De Himalaya ontstond doordat de Indische plaat tegen de Euraziatische plaat botste, en het gebergte wordt nog steeds hoger.
- Transformgrens: platen schuiven langs elkaar. Dat geeft aardbevingen, zoals bij de San Andreasbreuk in Californië.
Gevolgen van plaatbewegingen
- Aardbevingen: spanning bouwt zich op en komt plotseling vrij.
- Vulkanen: vooral bij subductie en bij divergente grenzen.
- Gebergten: bij botsing van platen.
- Diepzeetroggen: op plekken waar een plaat onderduikt.
Rond de Grote Oceaan liggen zoveel vulkanen en aardbevingszones dat het gebied de Ring of Fire wordt genoemd. De grenzen van de Pacifische plaat vormen daar het grootste deel van.
Waar ligt Nederland?
Nederland ligt midden op de Eurazische plaat, niet bij een plaatgrens. Er zijn hier daarom geen natuurlijke vulkanen. Toch komen er natuurlijke aardbevingen voor: de zwaarste die ooit in Nederland is gemeten, was bij Roermond in 1992 (5,8). Die werd veroorzaakt door beweging langs een breuk in de Roerdalslenk, een gebied in de aardkorst van Limburg en Brabant. De bevingen in Groningen hebben een andere oorzaak: die worden veroorzaakt door gaswinning.
Zo leer je platentektoniek
- Teken de drie plaatgrenzen zelf met pijlen die de beweging laten zien.
- Koppel elk type aan één voorbeeld: Midden-Atlantische Rug, Andes, Himalaya, San Andreasbreuk.
- Onthoud de vraag die je jezelf stelt: bewegen de platen uit elkaar, naar elkaar toe of langs elkaar?
Oefenvragen met antwoorden
- Welk type plaatgrens is de Midden-Atlantische Rug?
- Hoe ontstond de Himalaya?
- Wat is subductie?
Antwoorden: 1) een divergente grens. 2) door de botsing van de Indische en de Euraziatische plaat. 3) een zwaardere plaat duikt onder een andere plaat.
Het verschil tussen oceanische en continentale platen
Oceanische aardkorst is dunner en zwaarder dan continentale aardkorst. Daarom duikt de oceanische plaat bij een botsing onder de continentale. Dat verklaart waarom vulkanen vooral langs de rand van continenten liggen.
Bewijzen voor platentektoniek
- De vorm van de kustlijnen van Afrika en Zuid-Amerika past in elkaar.
- Er zijn dezelfde fossielen gevonden op verschillende continenten.
- Op de oceaanbodem is de korst bij de rug jonger dan verder weg.
- Aardbevingen en vulkanen liggen vooral langs plaatgrenzen.
Hoe bijles aardrijkskunde hierbij kan helpen
Platentektoniek leer je het best met tekeningen en veel voorbeelden. Bij bijles aardrijkskunde aan huis maakt een vaste docent samen met jouw kind schema's, zodat de drie plaatgrenzen vanzelf blijven hangen.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen platentektoniek en continentendrift?
Continentendrift was het idee van Wegener dat continenten bewegen. Platentektoniek is de bredere theorie dat de hele lithosfeer uit bewegende platen bestaat.
Waarom zijn er aardbevingen bij plaatgrenzen?
Bij plaatgrenzen ontstaat spanning doordat platen vastzitten. Die spanning komt plotseling vrij als een aardbeving.
Zijn alle aardbevingen het gevolg van platentektoniek?
Niet allemaal. De meeste zware bevingen ontstaan bij plaatgrenzen, maar ze kunnen ook door andere oorzaken ontstaan, zoals gaswinning in Groningen.